ବୈଦିକ ସଙ୍ଗୀତ ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯାହା ବେଦର ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଓ ଧ୍ୱନି-ଯୋଗ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ଏହା କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନ ନୁହେଁ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ଓ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ମାଧ୍ୟମ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ।
ସାମବେଦ: ସଙ୍ଗୀତର ଆଧାର
ଚାରି ବେଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାମବେଦକୁ ସଙ୍ଗୀତର ମୂଳ ଉତ୍ସ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ଋଗ୍ୱେଦର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗାନ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ରର ସ୍ୱର ଶୁଣି ସା ରେ ଗ ମ ପ ଧ ନି ଧ୍ୱନି ଶ୍ରେଣୀ ବିକାଶ କରିଥିଲେ — ଏହାହି ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତର ଜନନୀ।
ତିନି ପ୍ରଧାନ ସ୍ୱର
ବୈଦିକ ଗାନରେ ତିନି ମୌଳିକ ସ୍ୱରର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ, ଯାହା ଆଧୁନିକ ସଙ୍ଗୀତର ଉତ୍ପତ୍ତିର ଚାବିକାଠି:
- ଉଦାତ୍ତ — ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ସାହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରେ
- ଅନୁଦାତ୍ତ — ନିମ୍ନ ସ୍ୱର, ଶାନ୍ତ ଓ ଗମ୍ଭୀର ଭାବ ଦର୍ଶାଏ
- ସ୍ୱରିତ — ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର (ବକ୍ର) ସ୍ୱର, ଉଭୟର ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଳନ ସ୍ଥାପନ କରେ
ବୈଦିକ ଯୁଗର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର
ବୈଦିକ କାଳରେ ସଙ୍ଗୀତ ସହିତ ଅନେକ ପବିତ୍ର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅଥିଲା:
- ବୀଣା — ତାର ବାଦ୍ୟ, ଯାହାର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ମନ୍ତ୍ରଗାନକୁ ସୁନ୍ଦର କରୁଥିଲା
- ଦୁନ୍ଦୁଭି — ଭାରୀ ନଗାଡ଼ା, ଯଜ୍ଞ ଓ ଉତ୍ସବରେ ବ୍ୟବହୃତ
- ବେଣୁ — ବଂଶୁରୀ, ଯାହାର କୋମଳ ଧ୍ୱନି ଭକ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତିର ପ୍ରତୀକ
ୟୁନେସ୍କୋ ଐତିହ୍ୟ ଓ ଗୁରୁକୁଳ ପରମ୍ପରା
୨୦୦୮ରେ ୟୁନେସ୍କୋ ବୈଦିକ ସଙ୍ଗୀତ ଓ ମନ୍ତ୍ରକୁ ମାନବତାର ଅମୂଲ୍ୟ ଐତିହ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇଥିଲା। ପାରମ୍ପରିକ ଗୁରୁକୁଳରେ ଶିକ୍ଷା ଶ୍ରୁତି (ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି) ଓ ଅନୁକରଣ (ଅନୁସରଣ) ମାଧ୍ୟମରେ ହୁଅଥିଲା — ଲିଖିତ ନୋଟ ବିନା, କେବଳ ଧ୍ୱନି ଓ ସ୍ମୃତି ଉପରେ ଆଧାରିତ।